حیا از برجسته‌ترین فضائل اخلاقی در آموزه‌های اسلامی است که نقش اساسی در سلامت فردی و اجتماعی انسان ایفا می‌کند. بااین‌حال، ممکن است فردی در مسیر خودسازی احساس کند که از این فضیلت به‌اندازه کافی بهره‌مند نیست. پرسش اساسی این است که چنین فردی چه راهی برای تقویت حیا در پیش گیرد؟
راهکارهای عملی برای تقویت صفت حیا
1. تقویت معرفت نسبت به خداوند
یکی از مهم‌ترین عوامل پیدایش حیا، باور قلبی به علم و احاطه دائمی خداوند بر اعمال و نیت‌های انسان است. هرچه انسان آگاهی عمیق‌تری نسبت به حضور خداوند در همه حالات داشته باشد، شرم از نافرمانی او در دلش افزون‌تر می‌شود. قرآن کریم انسان را به توجه همیشگی به این حقیقت فرا می‌خواند که خداوند بر همه چیز آگاه است: «أَلَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللهَ یَرَى؛ آیا او ندانست که خدا می‌بیند؟»(۱) اگر کسی حضور خدا را در همه گفتار و رفتارش ببیند، شرم او بیشتر می‌شود و راه افزایش احساس حضور خدا در زندگی همان افزایش ذکر خداست. خدا در هر حالتی ذکر و آداب عمومی و خصوصی قرار داده است. مراجعه به مفاتیح‌الجنان مرحوم شیخ عباس قمی(ره) و مفاتیح‌الحیات آیت‌الله جوادی آملی ما را با بسیاری از دعاها و اذکار و آداب حالات مختلف زندگی آشنا می‌کند. کسی که دائم برای هر کاری یاد خدا را دارد. اول هر کاری بسم‌الله و آخر هر کاری الحمدلله را تمرین می‌کند، کمتر در معرض بی‌حیایی قرار خواهد گرفت.
2. تأمل در آثار و پیامدهای گناه
اندیشیدن در نتایج فردی و اجتماعی بی‌حیایی، از جمله سستی ایمان، قساوت قلب و از بین رفتن اعتماد اجتماعی، می‌تواند انگیزه‌ای جدی برای پرورش حیا ایجاد کند. کسی که بداند فقدان حیا مقدمه سقوط اخلاقی است، با حساسیت بیشتری رفتار و گفتار خود را کنترل می‌کند.
3. مراقبت عملی از رفتار، گفتار و نگاه
حیا تنها یک حالت درونی نیست، بلکه در عمل نیز باید تجلی یابد. کنترل زبان، پرهیز از شوخی‌ها و سخنان ناپسند، رعایت حدود شرعی در نگاه و رفتار و پایبندی به آداب اسلامی، به‌تدریج روح حیا را در انسان تقویت می‌کند. التزام عملی، زمینه‌ساز تحول درونی است. قرآن توصیه‌هایی به امت می‌کند تا این حیا بیشتر شود: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلَّا أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلَى طَعَامٍ غَیْرَ نَاظِرِینَ إِنَاهُ وَ لکِنْ إِذَا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانتَشِرُوا وَ لَا مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذَلِکُمْ کَانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِی مِنکُمْ وَ اللهُ لَا یَسْتَحْیِی مِنَ الْحَقِّ وَ إِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ مَا کَانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللهِ وَ لَا أَنْ تَنکِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِکُمْ کَانَ عِندَ اللهِ عَظِیمًا؛ اى کسانى که ایمان آورده‌اید! در خانه‌هاى پیامبر داخل نشوید مگر به شما براى صرف غذا اجازه داده شود، مشروط بر اینکه قبل از موعد نیایید و در انتظار وقت غذا ننشینید؛ امّا هنگامى که دعوت شدید داخل شوید؛ و وقتى غذا خوردید پراکنده شوید و بعد از صرف غذا به بحث و صحبت ننشینید؛ زیرا این عمل، پیامبر را ناراحت مى‌کند، ولى از شما شرم مى‌کند و چیزى نمى‌گوید؛ امّا خداوند از بیان حق شرم نمى‌کند؛ و هنگامى که چیزى از وسایل زندگى را به‌عنوان عاریت از آنان [همسران پیامبر] مى‌خواهید از پشت پرده بخواهید؛ این کار براى پاکى دل‌هاى شما و آنها بهتر است؛ و شما حق ندارید پیامبر خدا را آزار دهید و نه هرگز همسران او را بعد از او به همسرى خود درآورید که گناه این کار نزد خدا بزرگ است!»(۲) در این آیه مراعات حال پیامبر و رعایت آداب مهمانی رفتن و حتی مواجهه با زنان نامحرم بیان شده است. اینکه با نامحرم حتی‌الامکان غیرمستقیم صحبت شود حکمی اخلاقی برآمده از آیه شریفه است تا دل درگیر نشود و شیطان و وسوسه‌های نفس بیشتر نشود.
4. الگوگیری از سیره معصومان(ع)
مطالعه و تأمل در سیره عملی معصومان(ع) که تجسم کامل حیا بودند، نقش مهمی در تربیت اخلاقی دارد. آنان حتی در مباح‌ترین امور، نهایت وقار و حیا را رعایت می‌کردند. الگوگیری آگاهانه از این اسوه‌های الهی، معیارهای رفتاری انسان را اصلاح می‌کند. مطالعه نوع پوشش اولیای الهی و همسران و دخترانشان، مدل صحبت کردن آنها با نامحرم، دوری آنها از مقدمات و زمینه‌های گناه بسیار آموزنده است و روش الگویی یکی از بهترین روش‌ها برای تأثیرگذاری و تأثیرپذیری اخلاقی است.
5. انتخاب محیط و همنشینان شایسته
معاشرت با افراد باحیا و متخلق به اخلاق اسلامی، تأثیر مستقیمی بر روحیه انسان دارد. محیط‌های آلوده به بی‌پروایی اخلاقی، به‌تدریج حساسیت انسان را نسبت به زشتی‌ها از بین می‌برد، درحالی‌که همنشینی با صالحان، فضائل اخلاقی از جمله حیا را تقویت می‌کند. حضرت عیسی(ع) به حواریان خود که سؤال کرده بودند با چه کسی همنشینی داشته باشیم؟ فرمود: با کسی نشست و برخاست کنید که دیدارش شما را به یاد خدا می‌اندازد و صحبتش علم شما را زیاد می‌کند و عملش شما را به آخرت ترغیب می‌کند. (قَالَتِ الْحَوَارِیُّونَ لِعِیسَى یَا رُوحَ اللهِ مَنْ نُجَالِسُ؟ قَالَ: مَنْ یُذَکِّرُکُمُ اللهَ رُؤْیَتُهُ وَ یَزِیدُ فِی عِلْمِکُمْ مَنْطِقُهُ وَ یُرَغِّبُکُمْ فِی الْآخِرَهِ عَمَلُهُ )(۳)
اگر اطرافیان انسان افرادی باشند که در گفتار عفت کلام دارند و در رفتار باحیا رفتار می‌کنند، انسان ناخودآگاه شبیه آنها می‌شود و برعکس اگر کسی دوستان و اطرافیانش اهل بی‌حیایی باشند یا رفتارشان نامناسب باشد قطعاً به بی‌حیایی نزدیک‌تر می‌شود.
6. مداومت بر محاسبه نفس و توبه
محاسبه روزانه رفتار و نیت‌ها و بازگشت صادقانه به خداوند در صورت لغزش، موجب بیداری وجدان اخلاقی می‌شود. این مراقبت مستمر، احساس مسئولیت و شرم از خطا را در دل انسان زنده نگه می‌دارد و به رشد حیا می‌انجامد.
7. تقویت ایمان قلبی و پرهیز از گناه پنهان
بسیاری از مظاهر بی‌حیایی، ریشه در عادی شدن گناه در خلوت دارد. قرآن کریم تأکید می‌کند که گناه آشکار و پنهان هر دو در محضر الهی است: «وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ؛ رها کنید گناهان را چه آشکار و چه پنهان.»(۴) ترک گناه در خلوت، به‌ویژه گناهان مرتبط با نگاه، زبان و خیال، تأثیر مستقیمی در احیای حیا دارد؛ زیرا انسان وقتی در خلوت از خدا شرم کند، در آشکار نیز باحیاتر خواهد بود.
8. احیای حس کرامت انسانی
انسانی که به کرامت ذاتی خود باور دارد، تن به رفتارهای سبک و خلاف حیا نمی‌دهد. قرآن کریم انسان را موجودی گرامی معرفی می‌کند: «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ؛ به‌تحقیق انسان‌ها را کرامت بخشیدیم»(۵) و روایات اهل‌بیت(ع) نیز بر حفظ شأن و منزلت انسان تأکید دارند. اساساً احساس باکرامت بودن، انسان را از بسیاری از کارهایی که همراه با بی‌حیایی است دور می‌کند. در روایات آمده است که: «مَنْ کَرُمَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ هَانَتْ عَلَیْهِ [شَهْوَتُهُ] شَهَوَاتُه؛ هر کسی که کرامت نفس داشته باشد شهواتش بر او پست و خوار محسوب می‌شود.»(۶) یادآوری این کرامت، مانع سقوط اخلاقی و بی‌پروایی رفتاری می‌شود.
نتیجه‌گیری
حیا صفتی اکتسابی و قابل تقویت است و کم‌رنگ بودن آن به معنای بن‌بست اخلاقی نیست. با افزایش معرفت دینی، مراقبت عملی، انتخاب الگوها و اطرافیان و محیط مناسب، احیای حس کرامت و دوری از گناهان پنهان و بازگشت مداوم به خداوند، می‌توان این فضیلت ارزشمند را در وجود خود احیا کرد.
پی‌نوشت‌ها:
1. علق، آیه ۱۴.
2. احزاب، آیه ۵۳.
3. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق، ج ۱، ص ۳۹.
4. انعام، آیه ۱۲۰.
5. اسراء، آیه ۷۰.
6. سید رضی، محمد بن حسین، نهج‌البلاغه، قم، چاپ اول، ۱۴۱۴ ق، ص ۵۵۵.
*هادی خالصی
